Нормативтік-құқықтық база

Туралы табиғи монополиялар және реттелетін нарықтар
Закон Республики Казахстан от 9 июля 1998 года N 272

Қазақстан Республикасы Парламентінің жаршысы, 1998 ж., N 16, 214-құжат

Қолданушылар назарына!
Ыңғайлы болуы үшін РҚАО мазмұнды жасады.
Ескерту. Заңның тақырыбы, өзгерту енгізілді-ҚР 29.12.2008 жылғы № 116-IV (01.01.2009 бастап қолданысқа енгізіледі).
Ескерту. Мәтін бойынша “деген сөздер” орталық мемлекеттік орган жүзеге асыратын бақылау және реттеу табиғи монополиялар салаларындағы қызметті”, “орталық мемлекеттік органның бақылауды және реттеуді жүзеге асыратын табиғи монополиялар салаларындағы қызметті,”, “Орталық мемлекеттік орган бақылау мен реттеуді жүзеге асыратын табиғи монополиялар салаларындағы қызметті”, “Орталық мемлекеттік орган бақылау мен реттеуді жүзеге асыратын табиғи монополиялар салаларындағы қызметті,” деген сөздермен ауыстырылды – “уәкілетті орган”, “уәкілетті органның”, “Уәкілетті орган” – қазақстан республикасының 5 шілде 2006 жылғы № 166 қаулысымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі) қаулысымен.

Осы Заң қызметін реттейді табиғи монополиялар салаларында және реттелетін нарықтарда, сондай-ақ мүдделерін қорғауды қамтамасыз етуге бағытталған тұтынушылардың, табиғи монополиялар субъектілерінің және реттелетін нарықтар субъектілерінің.
Ескерту. Кіріспе жаңа редакцияда-ҚР 29.12.2008 жылғы № 116-IV (01.01.2009 бастап қолданысқа енгізіледі).
1-бап. Осы Заңның мақсаты

Осы Заңның мақсаттары болып табылады:
1) құқықтық негіздерін айқындау қызметін мемлекеттік реттеу және бақылау, табиғи монополиялар салаларындағы, сондай-ақ мемлекеттік реттеу мен бақылау реттелетін нарықтардағы баға белгілеуді;
2) қол жеткізу тұтынушылар мен субъектілер мүдделерінің теңгерімін, табиғи монополия, реттелетін нарық.
Ескерту. 1-бап жаңа редакцияда-ҚР 26.12.2002 N 364 заңымен; өзгеріс енгізілді-ҚР 20.12.2004 N 13 (қолданысқа енгізілу тәртібін 1 қаңтарынан бастап 2005 ж.); 29.12.2008 N 116-IV (01.01.2009 бастап қолданысқа енгізіледі).
1-1-бап. Қазақстан Республикасының Заңнамасы
табиғи монополиялар туралы және
реттелетін нарықтардағы
1. Туралы Қазақстан Республикасының заңнамасы, табиғи монополиялар мен реттелетін нарықтар туралы заңнамасы Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделеді және осы Заң мен өзге де нормативтік құқықтық актілерді, Қазақстан Республикасы.
2. Егер халықаралық шартта, Қазақстан Республикасы бекіткен ережелер белгіленсе, қамтылғаннан осы Заңда, онда халықаралық шарттың ережелері қолданылады.
Ескерту. – Баппен толықтырылды 1-1 Заңына сәйкес ҚР 29.12.2008 жылғы № 116-IV (01.01.2009 бастап қолданысқа енгізіледі).
2-бап. Осы Заңның
1. Осы Заң туындайтын қарым-қатынастарға қолданылады нарығында қызметтерді (тауарларды, жұмыстарды) байланысты болғанымен қызметпен және табиғи монополиялар субъектілерінің реттелетін нарықтар.
2. Осы Заңның ережелері қолданылады, және іс-әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) табиғи монополиялар субъектілерінің реттелетін нарықтар, олардың құрылтайшыларының (қатысушыларының) жасалатын Қазақстан Республикасының шегінен тыс жағдайларда, осы іс-әрекеттер (әрекетсіздік) осы Заңға қайшы нұқсан келтіретін тұтынушыларға қызметтерді (тауарларды, жұмыстарды) табиғи монополиялар, реттелетін нарықтар.
3. Осы Заңның күші жеке кәсіпкерлерге және қызметін жүзеге асыратын заңды тұлғалардың, жатқызылған табиғи монополиялар саласындағы, мынадай жағдайлардың бірінде:
1) қызметіне байланысты орнатуды объектілерді салу мен пайдалануға байланысты тек өз қажеттіліктері үшін;
2) жүзеге асырылатын қызмет 2) тармақшасында көзделген-бабы 1-тармағының 4 сақтай отырып, осы Заңның шарттарының жиынтығы:
кірістер қызметтен аспауы тиіс бір пайызы барлық қызметінен алынған табыстардың бір күнтізбелік жыл;
деңгейін сақтау қызметтеріне тарифті жатқызылған табиғи монополия саласында қолданылған, 1 қаңтар 2012 жыл.
3-1. Үшін нарық субъектісінің қызметін жүзеге асыратын, ынталандыру осы Заңда табиғи монополия саласындағы мемлекеттік реттеу мен бақылау ғана қатысты қолданылады.
3-2. Реттелетін нарық субъектілері үшін мемлекеттік реттеу мен бақылау, осы Заңда, баға белгілеуге қатысты ғана қолданылады тауарлар (жұмыстар, қызметтер) реттелетін нарық шегінде.
4. Қамтылмаған құқықтық қатынастар осы Заңмен реттеледі монополияға қарсы және басқа да Қазақстан Республикасының заңнамасында.
Ескерту. 2-бап алып тасталды-ҚР 26.12.2002 N 364; 09.12.2004 N 9; 29.12.2008 N 116-IV (01.01.2009 бастап қолданысқа енгізіледі); 22.06.2012 № 21-V (алғашқы ресми 01.06.2012).
3-бап. Пайдаланылатын негізгі ұғымдар
осы Заңда
Осы Заңда мынадай негізгі ұғымдар пайдаланылады:
1) қаражаттың мақсатсыз пайдаланылғаны амортизациялық аударымдарды жіберу көзделген қаражат бекітілген тарифтер (бағалар, алымдар ставкалары) және (немесе) тарифтік сметаларда, амортизациялық аударымдар есебінен емес мақсаттарға байланысты капиталовложениями пайдаланылатын тіркелген активтерге беру реттеліп көрсетілетін қызметтерді (тауарларды, жұмыстарды) негізгі борышты қайтаруға тартылған кредиттік ресурстар бойынша;
1-1) босатылу бағасы – тауардың (жұмыстың, қызметтің) қолданылатын, реттелетін нарық субъектісі үшін оны өндіру және (немесе) іске асыру;
2) жалпыға бірдей қызмет көрсету – қызметтерді (тауарларды, жұмыстарды) табиғи монополиялар субъектілерінің барлық тұтынушыларға Қазақстан Республикасының белгілі бір аумағында, табиғи монополиялар субъектілері қызметін жүзеге асыратын және ұсынуға жай-күйі қызметтер (тауарлар, жұмыстар);
3) жария тыңдау – рәсім жобасын талқылау тарифті (бағаны, алым ставкасын) немесе оның шекті деңгейін реттеліп көрсетілетін қызметтері (тауарлары, жұмыстары) – табиғи монополия субъектісінің шақыра отырып, мемлекеттік органдардың өкілдерін, тұтынушыларды және олардың қоғамдық бірлестіктерін, тәуелсіз сарапшыларды, бұқаралық ақпарат құралдарын және табиғи монополиялар субъектілері;
4) инвестициялық бағдарлама – қаражат салу және қайтару бағытталған жаңа активтерді жасауға, кеңейтуге, қалпына келтіруге, жаңартуға, қолдағы бар активтерді қолдауға, реконструкциялауға, негізгі қаражаттарды техникалық қайта жарақтандыруға, табиғи монополия субъектісінің реттелетін нарық қысқа мерзімді, орта мерзімді немесе ұзақ мерзімді кезеңге мақсатында техникалық-экономикалық нәтиже алу қамтитын бір немесе бірнеше инвестициялық жобалар;
5) инвестициялық жоба – іс-шаралар кешенін көздейтін, инвестицияларды құру, қолданыстағы өндірістерді кеңейту және жаңартуды;
6) инвестициялық тариф (баға, алым ставкасы) – уәкілетті орган бекіткен бір инвестициялық жобаның шеңберінде тариф (баға, алым ставкасы) немесе оның шекті деңгейі реттеліп көрсетілетін қызметтері (тауарлары, жұмыстары) – табиғи монополия субъектісінің, жаңадан құрылған объектілерде көрсетілетін барып, салынған инвестициялар толық өтелгенге дейін;
7) қаржылық сараптама – талдау қаржы-шаруашылық қызметінің табиғи монополия субъектісінің бағалау мақсатында орындау туралы Қазақстан Республикасының заңнамасын табиғи монополиялар және реттелетін нарықтар туралы және уәкілетті органның шешімдерін, табыстарды, шығындарды бөлу және іске қосылған активтерді реттелетін қызметтердің әрбір түрі бойынша (тауарлар, жұмыстар) бойынша және тұтастай өзге қызметке сәйкес уәкілетті орган бекіткен тәртіпке, сондай-ақ әсерін, қолданылатын тарифтердің (бағалардың, алымдар мөлшерлемелерінің) қаржы көрсеткіштеріне табиғи монополия субъектісінің қызметі, тексеру (бағалау) тарифтік сметаның атқарылуын және есепке алу саясатының сақталуын, инвестициялық бағдарламалардың орындалуын және (немесе) инвестициялық жобалар;
8) қуаттылығы аз табиғи монополия субъектісі – табиғи монополия субъектісі көрсететін қызметтер:
өндіру, беру, бөлу және (немесе) жылу энергиясын беру және жылыту қазандық жалпы белгіленген қуаттылығы жиырма Гкал/сағ дейін;
сумен жабдықтау және (немесе) суды бұру көлемі бір жүз елу мың текше метр;
кірме жолдар саласындағы көлемі мың вагон/км;
9) қысқа мерзімді кезең – уақыт аралығы бір жылға дейін қоса алғанда;
10) орташа мерзімді кезең – бір жылдан асатын уақыт аралығы бес жылға дейін қоса алғанда;
11) реттелетін нарықтар – тауарлық нарықтарға, оның ішінде осы Заңға сәйкес енгізілген бағаларына мемлекеттік реттеу реттелетін нарық субъектілері үшін;
12) реттелетін нарық субъектісі – жеке кәсіпкер немесе заңды тұлға (табиғи, мемлекеттік монополия және энергия өндіруші ұйымдар):
Мемлекеттік тізіліміне енгізілген нарық субъектілерінің үстем немесе монополиялық жағдайға ие реттелетін нарықтардағы;
өнімді, тауарлар мен қызметтер, номенклатураға енгізілген Қазақстан Республикасының Үкіметі;
12-1) салыстырмалы талдау әдісі – метод тарифін қалыптастыру реттеліп көрсетілетін қызметіне табиғи монополия субъектісі болып табылатын өңірлік электр желілік компания (бұдан әрі – өңірлік электр желісі компаниясы), электр энергиясын беру және тарату көздейтін салыстыру қызметінің тиімділігін осы өңірлік электр желілік компаниялар тобында өңірлік электр желілік компаниялардың қалыптастырылған уәкілетті орган және басшылықты жүзеге асыратын мемлекеттік орган электр энергетикасы саласында;
12-2) сараланған тариф – тариф реттеліп көрсетілетін қызметтер-табиғи монополия субъектісінің уәкілетті орган бекіткен сараланып тұтынушылардың топтары бойынша және (немесе) тұтыну көлемдері;
13) стратегиялық тауарлар – көмір, газ, мазут, дизель отыны, отын ретінде пайдаланылатын жылу энергиясын өндіру үшін табиғи монополия субъектілері, электр энергиясы – табиғи монополиялар салаларындағы беру және (немесе) бөлу электр энергиясын, сумен жабдықтау және (немесе) су бұру, жылу энергиясы үшін нормативтік шығындар саласындағы табиғи монополиялар субъектілерінің беру және (немесе) тарату, жылу энергиясын, газ – өз қажеттіліктері үшін шығындарды, табиғи монополиялар субъектілері үшін-тасымалдау саласындағы, газды немесе газ конденсатын магистральдық және (немесе) бөлуші труба құбырлары арқылы тасымалдау;
14) стратегиялық тауарларды өндірушілер – заңды және жеке тұлғалар:
стратегиялық тауарларды өндіретін;
болып табылатын меншік иелері үшін шикізат өндіру (қайта өңдеу) стратегиялық тауарлар;
тікелей шетелдік өндірушінің атынан жүзеге асыратын стратегиялық тауарларға Қазақстан Республикасының аумағында;
15) табиғи монополия – нарық жағдайы қызметтерді (тауарларды, жұмыстарды), онда қанағаттандыру үшін бәсекелестік жағдай жасау сұраныстың белгілі бір түрі көрсетілетін қызметтерді (тауарларды, жұмыстарды) мүмкін емес немесе экономикалық орынсыз өндірістің технологиялық ерекшелігіне байланысты және осы қызмет түрлерін көрсету (тауарлар, жұмыстар);
16) табиғи монополия саласы – қоғамдық қатынастардың туындайтын нарықтарында қызметтер (тауарлар, жұмыстар), онда жеке кәсіпкер немесе заңды тұлға болып танылуы мүмкін, табиғи монополия субъектісі;
17) табиғи монополия субъектісі – жеке кәсіпкер немесе заңды тұлға айналысатын тауарлар өндірумен, жұмыстарды орындаумен және (немесе) тұтынушыларға қызметтер көрсетумен табиғи монополия жағдайында;
18) аффилиирленген тұлға табиғи монополия субъектісі – адам (қоспағанда реттеуді жүзеге асыратын мемлекеттік органдар қызметінің шеңберінде берілген өкілеттіктер), ол мүмкіндігі бар тікелей және (немесе) жанама түрде шешімдерді айқындауға және (немесе) әсер ететін табиғи монополия субъектісінің қабылдайтын шешімдеріне, оның ішінде шарттың күшіне қоса алғанда, ауызша шартты немесе өзге мәмілені, сондай-ақ кез келген тұлға, оған қатысты табиғи монополия субъектісінің осындай құқығы бар;
19) реттеліп көрсетілетін қызметтері (тауарлары, жұмыстары) – табиғи монополия субъектісінің қызметтер (тауарлар, жұмыстар) ұсынатын табиғи монополия субъектісі саласында табиғи монополия және мемлекеттік реттеуге жататын уәкілетті орган ұсыну жағдайларын қоса алғанда, қызметтер (тауарлар, жұмыстар) түрінде беру белгілі бір тауарды тұтынушыға беру;
20) тариф (баға, алым ставкасы) – құнының ақшалай көрінісі реттеліп көрсетілетін қызметтерді (тауарларды, жұмыстарды) табиғи монополия субъектісінің уәкілетті орган бекіткен;
21) тарифтік смета – уәкілетті орган бекітетін бөлінісінде реттеліп көрсетілетін қызметтерді (тауарларды, жұмыстарды) көрсеткіштері туралы-баптарында табыстар мен шығыстардың көлемдері туралы, реттеліп көрсетілетін қызметтердің (тауарлардың, жұмыстардың) және басқа да экономикалық қызмет көрсеткіштері бойынша табиғи монополия субъектісінің уәкілетті орган бекіткен нысан;
22) тарифтің шекті деңгейі (бағаның, алым ставкасының) ең жоғары шамасы тарифті (бағаны, алым ставкасын) реттеліп көрсетілетін қызметіне (тауарға, жұмысқа) бекітілетін, табиғи монополия субъектісінің орта мерзімді немесе ұзақ мерзімді кезеңде;
23) техникалық сараптама – талдау техникалық жай-күйін (техникалық сипаттамаларын) және активтерді табиғи монополия субъектісінің жұмыстарды жүргізу ұстауды қамтамасыз ететін активтердің жұмыс жағдайын, технологиялық процестің тиімділігін қоса алғанда, сәйкестігі белгіленген нормаларын, материалдық, еңбек шығындарының, өндіріс технологиясының, бағалау қажеттілігі жүзеге асыру инвестициялық бағдарламаларды және (немесе) инвестициялық жобаларды деңгейін қолданысқа енгізілу дұрыстығын және бөлу негізгі құралдардың түрлері бойынша ұсынылатын реттеліп көрсетілетін қызметтерді (тауарларды, жұмыстарды);
24) төтенше реттеуші шаралар – шаралар қабылданатын қорғау мақсатында уәкілетті орган өмірі, денсаулығы, азаматтардың, жеке және заңды тұлғалардың мүлкін, сондай-ақ қоршаған ортаны қорғау;
25) тұлғалар тобы – жиынтығы жеке және (немесе) заңды тұлғалар, иеленетін акцияларының он және одан да көп дауыс беретін акцияларын (қатысу үлестерін) табиғи монополия субъектісінің, келісім нәтижесінде бірлесіп құқығы бар тікелей немесе жанама түрде шешімдерді айқындауға және (немесе) әсер ететін табиғи монополия субъектісінің қабылдайтын шешімдеріне;
26) тұтынушы – жеке немесе заңды тұлға, пайдаланатын немесе пайдалануға үміттенген реттеліп көрсетілетін қызметтермен (тауарлармен, жұмыстармен) табиғи монополия субъектілері мен реттелетін нарық;
26-1) тұтынушылар жиынтығы тұтынушылардың ортақтығымен біріккен белгілері, қызметі, мақсатты пайдалану, табиғи монополиялар субъектілерінің реттелетін қызмет;
27) уақытша өтемдік тариф (баға, алым ставкасы) уәкілетті орган белгілеген келтірген залалдарына өтем жасау мақсатында табиғи монополия субъектісі тұтынушыларға;
28) уақытша төмендету коэффициенті – шамасы, уәкілетті орган белгілеген және қолданылатын тарифке (бағаға, алым ставкасына) мүдделерін қорғау мақсатында тұтынушылар мен табиғи монополия субъектісі;
29) уәкілетті орган – басшылықты жүзеге асыратын мемлекеттік орган табиғи монополиялар салаларындағы және реттелетін нарықтардағы;
30) ұзақ мерзімді кезең – бес жылдан астам уақыт аралығы;
31) шекті баға – тауарды (жұмысты, қызметті) белгіленген реттелетін нарық субъектісінің шығындар мен пайданың негізінде оларды өндіру үшін қажетті және (немесе) іске асыру, баға белгілеу тәртібіне сәйкес және уәкілетті орган таныған негізделген баға сараптамасын жүргізу нәтижелері бойынша.
Ескерту. 3-бап жаңа редакцияда-ҚР 29.12.2008 жылғы № 116-IV (01.01.2009 бастап қолданысқа енгізіледі); өзгеріс енгізілді-ҚР 15.03.2010 № 255-IV; 04.07.2012 жылғы № 25-V (алғашқы ресми жарияланғанынан кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 06.03.2013 n 81-V (алғашқы ресми жарияланғанынан кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
4-бап. Табиғи монополиялар салалары
1. Табиғи монополиялар салаларына Қазақстан Республикасындағы жатады көрсетілетін қызметтер (тауарлар, жұмыстар):
1) мұнайды және (немесе) мұнай өнімдерін магистральдық құбыржолдары арқылы тасымалдау;
2) сақтау, тасымалдау, тауарлық газды жалғастырушы, магистральдық газ құбырлары және (немесе) газ тарату жүйелері арқылы, топтық резервуарлық қондырғыларды пайдалану, сондай-ақ тасымалдау, шикі газды жалғастырушы газ құбырлары арқылы;
3) беру және (немесе) бөлу электр энергиясын;
4) өндіру, беру, бөлу және (немесе) онымен жабдықтау жылу энергиясын қоспағанда, жылу энергиясын пайдалана отырып, өндірілген жылу, топырақ, жер асты суларының, өзендердің, су айдындарының, тастанды суды өнеркәсіптік кәсіпорындардың және электр станцияларының, кәріздік-тазарту құрылыстары;
5) желіге босатуды техникалық диспетчерлеу және электр энергиясын тұтыну;
5-1) бойынша өндірісті теңгерімдеуді-электр энергиясын тұтыну;
РҚАО-ның ескертпесі!
4-бапты мынадай мазмұндағы 5-2-тармақпен толықтырылды-ҚР 04.07.2012 жылғы № 25-V (01.01.2016 бастап қолданысқа енгізіледі).
6) магистральдық темір жол желілерінің;
6-1) қызмет темір жолдар бойынша темір жол көлігінің объектілері концессия шарттары;
7) кірме жолдардың;
8) аэронавигациялық;
9) порттардың, әуежайлардың;
10) болмауы шартымен телекоммуникациялар себебінен бәсекелес байланыс операторы технологиялық мүмкін еместігі не экономикалық орынсыздығы, қызметтердің осы түрлерін ұсынудың телекоммуникацияның әмбебап қызметтерін қоспағанда;
11) мүліктік жалдауға (жалға) немесе пайдалануға кәбілдік кәріздер мен өзге де негізгі құралдарды, технологиялық қосылуына байланысты телекоммуникация желілерін жалпы пайдаланымдағы телекоммуникация желісіне;
12) сумен жабдықтаудың және (немесе) су бұру;
13) почта байланысының жалпыға қол жетімді.
2. Уәкілетті орган талдауды жүзеге асырады табиғи монополиялар салаларын-тармағында аталған, осы баптың 1 жатқызу мәніне табиғи монополиялар субъектілері ұсынатын қызметтерді (тауарларды, жұмыстарды) осы салалар шеңберінде реттеліп көрсетілетінге.
Тізімі реттеліп көрсетілетін қызметтерді (тауарларды, жұмыстарды) Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітетін уәкілетті органның ұсынуы бойынша.